Δευτέρα πρωί. Η αίθουσα συσκέψεων γεμίζει σιγά σιγά. Τα laptops ανοίγουν σχεδόν ταυτόχρονα, κάποιος προβάλλει την παρουσίαση στην οθόνη και οι πρώτες κουβέντες αφορούν το χρονοδιάγραμμα του επόμενου project. Μέσα σε λίγα λεπτά η συνάντηση έχει τελειώσει. Οι περισσότεροι επιστρέφουν στα γραφεία τους έχοντας ανταλλάξει δεκάδες πληροφορίες, αλλά σχεδόν καμία πραγματική συζήτηση.
Λίγες εβδομάδες αργότερα, κάποιος θα κάνει μια πρόταση που ακούγεται σχεδόν αυτονόητη.
«Μήπως ήρθε η ώρα να οργανώσουμε ένα team building;»
Η σκηνή αυτή επαναλαμβάνεται σχεδόν σε κάθε οργανισμό, ανεξάρτητα από το μέγεθος ή τον κλάδο του. Άλλοτε μετά την ολοκλήρωση ενός απαιτητικού έργου, άλλοτε λίγο πριν από το καλοκαίρι ή τα Χριστούγεννα και άλλοτε επειδή η ομάδα μεγάλωσε, προστέθηκαν νέα πρόσωπα ή υπάρχει η αίσθηση ότι οι άνθρωποι χρειάζονται λίγο χρόνο μαζί, μακριά από την καθημερινότητα.
Μέχρι εδώ, όλα μοιάζουν λογικά. Το ενδιαφέρον ξεκινά αμέσως μετά. Η επόμενη ερώτηση δεν είναι «τι θέλουμε να πετύχουμε;». Είναι σχεδόν πάντα «τι θα κάνουμε;». Και κάπου εκεί αλλάζει ολόκληρη η συζήτηση.
Ανοίγουν δεκάδες καρτέλες στον browser. Συγκρίνονται δραστηριότητες, χώροι και τιμές. Κάποιος προτείνει κεραμική, κάποιος άλλος μαγειρική, wine tasting, escape room ή μια εκδρομή. Όσο περνά η ώρα, η δραστηριότητα γίνεται ο πρωταγωνιστής της συζήτησης, ενώ οι άνθρωποι για τους οποίους οργανώνεται περνούν σχεδόν απαρατήρητοι.
Δεν είναι δύσκολο να καταλάβει κανείς γιατί συμβαίνει αυτό. Είναι πολύ πιο εύκολο να συγκρίνεις εργαστήρια κεραμικής από το να προσπαθήσεις να καταλάβεις τι πραγματικά χρειάζεται μια ομάδα. Οι δραστηριότητες μπαίνουν σε έναν πίνακα Excel. Οι ανθρώπινες σχέσεις όχι.
Η δραστηριότητα δεν είναι ο προορισμός
Κι όμως, ίσως εκεί να βρίσκεται η μεγαλύτερη παρανόηση γύρω από τα εταιρικά events. Συμπεριφερόμαστε σαν η επιτυχία μιας εμπειρίας να εξαρτάται από τη δραστηριότητα που θα επιλέξουμε. Σαν να υπάρχει μια λίστα με σωστές επιλογές και αρκεί να βρούμε εκείνη που ταιριάζει περισσότερο στο budget ή στον αριθμό των συμμετεχόντων.
Αν όμως ρωτήσεις κάποιον να σου περιγράψει το καλύτερο εταιρικό event στο οποίο συμμετείχε, οι πιθανότητες είναι ότι δεν θα ξεκινήσει μιλώντας για τη δραστηριότητα. Δεν θα θυμάται με ακρίβεια το πρόγραμμα της ημέρας. Ούτε τη διάρκειά του. Ούτε όλες τις λεπτομέρειες του χώρου.
Αυτό που συνήθως θυμάται είναι κάτι πολύ μικρότερο. Θα θυμάται τον συνάδελφο με τον οποίο κάθισε για πρώτη φορά δίπλα. Τη συζήτηση που ξεκίνησε όσο περίμεναν να ψηθεί το φαγητό. Τη στιγμή που όλοι γέλασαν επειδή κανείς δεν κατάφερε να φτιάξει ένα συμμετρικό κεραμικό μπολ. Ή το αστείο που συνέχισε να ακούγεται στο γραφείο για τους επόμενους μήνες.
Οι αναμνήσεις δεν γεννιούνται όταν όλα πηγαίνουν σύμφωνα με το πρόγραμμα. Γεννιούνται μέσα στις μικρές, απρόβλεπτες στιγμές που κανείς δεν είχε σχεδιάσει.
Πριν από μερικούς μήνες βρεθήκαμε σε ένα εργαστήριο κεραμικής στην Αθήνα. Πριν καν ξεκινήσει η εμπειρία, οι περισσότεροι συμμετέχοντες κρατούσαν ακόμη το κινητό τους στο χέρι. Οι κουβέντες ήταν σύντομες και σχεδόν όλες περιστρέφονταν γύρω από τη δουλειά. Δύο ώρες αργότερα, οι ίδιοι άνθρωποι γελούσαν επειδή κανείς τους δεν είχε καταφέρει να κρατήσει τον πηλό στο κέντρο του τροχού. Ένας άνθρωπος από το οικονομικό τμήμα προσπαθούσε να βοηθήσει τη νέα συνάδελφό του, ενώ ο διευθυντής της ομάδας ζητούσε συμβουλές από κάποιον που γνώριζε μόλις λίγες εβδομάδες.
Δεν άλλαξε η προσωπικότητά τους εκείνο το απόγευμα. Άλλαξε όμως ο τρόπος με τον οποίο έβλεπαν ο ένας τον άλλον. Αυτό είναι ίσως το πιο ενδιαφέρον στοιχείο κάθε πραγματικά καλής εμπειρίας. Δεν δημιουργεί σχέσεις από το μηδέν. Δημιουργεί τις συνθήκες ώστε οι σχέσεις να αποκτήσουν χώρο να αναπτυχθούν.
Οι σχέσεις δεν δημιουργούνται μέσα στις αίθουσες συσκέψεων. Δημιουργούνται στα ενδιάμεσα. Στις μικρές αυθόρμητες συζητήσεις, στα βλέμματα, στα αστεία και στη συνεργασία χωρίς υποχρέωση. Εκεί όπου ο διευθυντής και ο νεότερος εργαζόμενος προσπαθούν μαζί να δώσουν σχήμα σε ένα κομμάτι πηλού ή μια ομάδα γελάει επειδή καμία συνταγή δεν βγήκε όπως την περίμεναν. Για λίγες ώρες οι ρόλοι παύουν να έχουν σημασία, κανείς δεν αξιολογείται και κανείς δεν χρειάζεται να αποδείξει κάτι.
Τι πραγματικά αναζητά μια ομάδα
Ίσως τελικά αυτό να είναι και το πραγματικό ζητούμενο. Όχι να οργανώσουμε μια ακόμη δραστηριότητα, αλλά να δημιουργήσουμε τις προϋποθέσεις ώστε οι άνθρωποι να συναντηθούν ξανά ως άνθρωποι. Και αυτή είναι μια εντελώς διαφορετική συζήτηση.
Ίσως αυτό να ακούγεται περισσότερο σαν μια ρομαντική σκέψη παρά σαν επιχειρηματική στρατηγική. Δεν είναι όμως. Τα τελευταία χρόνια, ορισμένες από τις μεγαλύτερες έρευνες γύρω από τη λειτουργία των ομάδων κατέληξαν σε ένα συμπέρασμα που είναι ταυτόχρονα απλό και δύσκολο να εφαρμοστεί: οι καλύτερες ομάδες δεν ξεχωρίζουν επειδή αποτελούνται από τους πιο ικανούς ανθρώπους. Ξεχωρίζουν επειδή οι άνθρωποι αισθάνονται διαφορετικά όταν βρίσκονται μαζί.
Όταν η Google ξεκίνησε το Project Aristotle, οι ερευνητές πίστευαν ότι θα ανακάλυπταν κάποιο συγκεκριμένο μοτίβο. Ίσως οι πιο αποδοτικές ομάδες να είχαν περισσότερους έμπειρους ανθρώπους. Ίσως καλύτερους managers. Ίσως συγκεκριμένους τύπους προσωπικοτήτων. Αντί γι' αυτό, το σημαντικότερο εύρημα ήταν κάτι που δύσκολα μπορεί να αποτυπωθεί σε ένα οργανόγραμμα.
Οι ομάδες απέδιδαν καλύτερα όταν οι άνθρωποι ένιωθαν ασφαλείς μεταξύ τους. Όταν μπορούσαν να εκφράσουν μια ιδέα χωρίς να φοβούνται ότι θα κριθούν. Όταν μπορούσαν να παραδεχτούν ότι δεν γνωρίζουν κάτι. Όταν μπορούσαν να κάνουν λάθος χωρίς να αισθανθούν ότι εκτίθενται.
Η Amy Edmondson, καθηγήτρια στο Harvard Business School, αφιέρωσε μεγάλο μέρος της ερευνητικής της δουλειάς ακριβώς σε αυτό το φαινόμενο. Το ονόμασε psychological safety και σήμερα θεωρείται μία από τις σημαντικότερες προϋποθέσεις για ομάδες που καινοτομούν, συνεργάζονται αποτελεσματικά και εξελίσσονται μαζί.
Πώς γεννιέται η ψυχολογική ασφάλεια
Η ψυχολογική ασφάλεια δεν δημιουργείται επειδή κάποιος ανακοίνωσε νέες εταιρικές αξίες ή επειδή διοργανώθηκε μια ακόμη συνάντηση για την κουλτούρα της εταιρείας. Δημιουργείται πολύ πιο αθόρυβα. Γεννιέται όταν οι άνθρωποι αποκτούν μικρές κοινές εμπειρίες που τους επιτρέπουν να δουν ο ένας τον άλλον έξω από τον επαγγελματικό τους ρόλο.
Και εδώ είναι που οι δημιουργικές εμπειρίες αποκτούν μια εντελώς διαφορετική διάσταση. Όχι επειδή η κεραμική, η μαγειρική ή η χαρακτική έχουν κάποια μαγική ιδιότητα. Αλλά επειδή δημιουργούν ένα περιβάλλον όπου όλοι ξεκινούν από την ίδια αφετηρία. Κανείς δεν είναι ειδικός. Κανείς δεν έχει έτοιμες απαντήσεις. Κανείς δεν μπορεί να βασιστεί στον επαγγελματικό του τίτλο. Όλοι δοκιμάζουν. Όλοι κάνουν λάθη. Όλοι γελούν όταν κάτι δεν πάει όπως το είχαν φανταστεί. Και ξαφνικά, χωρίς να το καταλάβουν, έχουν αρχίσει να λειτουργούν σαν ομάδα.
Σε ένα από τα εργαστήρια που επισκεφθήκαμε, ο δημιουργός μάς είπε κάτι που έμεινε μαζί μας πολύ περισσότερο απ' όσο περιμέναμε.
«Οι περισσότεροι νομίζουν ότι έρχονται εδώ για να μάθουν κεραμική. Στην πραγματικότητα, οι περισσότεροι φεύγουν έχοντας μάθει κάτι για τον άνθρωπο που καθόταν δίπλα τους.»
Είναι δύσκολο να το αποδείξεις με αριθμούς. Είναι όμως εύκολο να το παρατηρήσεις. Στην αρχή ενός εργαστηρίου οι άνθρωποι συνήθως κάθονται δίπλα σε όσους ήδη γνωρίζουν. Οι κουβέντες είναι συγκρατημένες και υπάρχουν αρκετές μικρές σιωπές. Μία ώρα αργότερα, οι ίδιες παρέες έχουν σχεδόν διαλυθεί. Οι άνθρωποι σηκώνονται αυθόρμητα για να βοηθήσουν ο ένας τον άλλον. Ανταλλάσσουν συμβουλές, σχολιάζουν τις δημιουργίες τους και γελούν με τα λάθη τους χωρίς να αισθάνονται ότι αξιολογούνται.
Δεν υπάρχει κάποια συγκεκριμένη άσκηση που να τους είπε να συνεργαστούν. Η συνεργασία εμφανίστηκε μόνη της. Και ίσως αυτό να είναι το πιο ενδιαφέρον χαρακτηριστικό των δημιουργικών εμπειριών. Δεν προσπαθούν να διδάξουν τη συνεργασία. Τη δημιουργούν.
Δραστηριότητα ή εμπειρία;
Οι περισσότερες εταιρείες δεν δυσκολεύονται να βρουν δραστηριότητες. Το διαδίκτυο είναι γεμάτο επιλογές. Μέσα σε λίγα λεπτά μπορεί κανείς να συγκρίνει δεκάδες προτάσεις, να ζητήσει προσφορές και να οργανώσει σχεδόν οτιδήποτε. Αυτό που είναι πολύ πιο δύσκολο να βρεθεί δεν είναι η δραστηριότητα. Είναι η σωστή εμπειρία.
Και οι δύο αυτές έννοιες απέχουν πολύ περισσότερο απ' όσο πιστεύουμε. Μια δραστηριότητα είναι κάτι που κάνουμε. Μια εμπειρία είναι κάτι που ζούμε. Η διαφορά μοιάζει μικρή, όμως στην πραγματικότητα αλλάζει τα πάντα.
Ένα εργαστήριο κεραμικής μπορεί να είναι μια απλή δραστηριότητα. Οι συμμετέχοντες φτάνουν, ακολουθούν οδηγίες, δημιουργούν κάτι με τα χέρια τους και επιστρέφουν σπίτι. Όλα κύλησαν σωστά, όλοι πέρασαν ευχάριστα και η ημέρα ολοκληρώθηκε χωρίς απρόοπτα.
Το ίδιο ακριβώς εργαστήριο μπορεί όμως να γίνει και κάτι πολύ περισσότερο. Ο δημιουργός να αφιερώσει χρόνο για να γνωρίσει την ομάδα. Να αφηγηθεί πώς ξεκίνησε ο ίδιος να ασχολείται με την κεραμική. Να μοιραστεί τις αποτυχίες που προηγήθηκαν πριν καταφέρει να δημιουργήσει το πρώτο αντικείμενο για το οποίο ένιωσε περήφανος. Να ενθαρρύνει τους συμμετέχοντες να ανταλλάξουν τις δημιουργίες τους, να βοηθήσουν ο ένας τον άλλον και να αντιμετωπίσουν τα λάθη σαν μέρος της διαδικασίας.
Ξαφνικά, δεν θυμάσαι μόνο ότι έφτιαξες ένα μπολ. Θυμάσαι τον άνθρωπο που σου έδειξε πώς να κρατήσεις τον πηλό. Θυμάσαι τη συζήτηση που άνοιξε όσο περίμενες να στεγνώσει. Θυμάσαι ότι κάποιος παραδέχτηκε πως δεν είχε φτιάξει ποτέ κάτι με τα χέρια του και τελικά ήταν εκείνος που ενθουσιάστηκε περισσότερο απ' όλους.
Αυτό είναι που κάνει μια εμπειρία να μένει στη μνήμη. Όχι η δραστηριότητα. Το ανθρώπινο πλαίσιο που δημιουργείται γύρω της.
Πρώτα οι άνθρωποι, μετά η δραστηριότητα
Αν λοιπόν οι εμπειρίες δεν κρίνονται από τη δραστηριότητα αλλά από τις σχέσεις που αφήνουν πίσω τους, τότε αλλάζει και ο τρόπος με τον οποίο θα έπρεπε να τις σχεδιάζουμε. Η πρώτη ερώτηση δεν είναι «πού θα πάμε;». Δεν είναι «τι workshop θα κάνουμε;». Δεν είναι καν «ποιο είναι το budget;». Η πρώτη ερώτηση είναι πολύ πιο ανθρώπινη. Ποιοι είναι οι άνθρωποι που θα βρεθούν γύρω από το ίδιο τραπέζι;
Καμία ομάδα δεν μοιάζει με κάποια άλλη. Υπάρχουν άνθρωποι που συνεργάζονται δέκα χρόνια και χρειάζονται απλώς μια αφορμή για να βρεθούν έξω από το γνώριμο περιβάλλον του γραφείου. Υπάρχουν ομάδες που έχουν δημιουργηθεί πρόσφατα και ακόμη προσπαθούν να γνωριστούν. Υπάρχουν εταιρείες που δουλεύουν εξ αποστάσεως και βλέπουν ο ένας τον άλλον ελάχιστες φορές μέσα στη χρονιά.
Θα ήταν παράλογο να πιστεύει κανείς ότι όλες αυτές οι περιπτώσεις χρειάζονται την ίδια εμπειρία. Κι όμως, αυτό ακριβώς συμβαίνει τις περισσότερες φορές. Η αγορά έχει μάθει να πουλά δραστηριότητες. Πακέτα. Formats. Λίστες. Είναι ένας εύκολος τρόπος να οργανώσεις μια υπηρεσία. Δεν είναι όμως ο καλύτερος τρόπος να σχεδιάσεις μια εμπειρία.
Σκέψου για λίγο έναν καλό οικοδεσπότη. Όταν καλεί ανθρώπους στο σπίτι του, δεν ξεκινά από το μενού. Σκέφτεται πρώτα ποιοι θα βρεθούν γύρω από το τραπέζι. Ποιοι γνωρίζονται ήδη, ποιοι συναντιούνται πρώτη φορά, ποιοι έχουν κοινά ενδιαφέροντα και ποιοι ίσως χρειάζονται λίγο περισσότερο χρόνο για να αισθανθούν άνετα. Μετά αποφασίζει το φαγητό. Όχι πριν.
Οι καλύτερες εμπειρίες λειτουργούν ακριβώς με τον ίδιο τρόπο. Ξεκινούν από τους ανθρώπους. Και μόνο τότε αρχίζουν να παίρνουν μορφή.
Από ανταμοιβή σε επένδυση
Ίσως αυτό να είναι και το σημείο όπου αλλάζει η ίδια η φιλοσοφία ενός εταιρικού event. Για χρόνια αντιμετωπίζαμε αυτές τις συναντήσεις σαν μια ευχάριστη διακοπή από την καθημερινότητα. Κάτι που οργανώνεται μία ή δύο φορές τον χρόνο για να περάσει όμορφα η ομάδα.
Όμως οι πιο ώριμοι οργανισμοί έχουν αρχίσει να τις αντιμετωπίζουν διαφορετικά. Όχι ως ανταμοιβή. Αλλά ως επένδυση. Επένδυση στις σχέσεις. Στην εμπιστοσύνη. Στην κουλτούρα. Στην ποιότητα της καθημερινής συνεργασίας.
Γιατί τελικά αυτό είναι που μένει όταν η ημέρα τελειώσει. Όχι το πρόγραμμα. Όχι οι φωτογραφίες. Αλλά ο τρόπος με τον οποίο οι άνθρωποι θα συνεργαστούν την επόμενη φορά που θα βρεθούν απέναντι σε ένα δύσκολο πρόβλημα.
Αυτό είναι ίσως και το σημείο όπου γεννήθηκε η ιδέα του THISWEEK. Όσο γνωρίζαμε δημιουργούς, επισκεπτόμασταν εργαστήρια και μιλούσαμε με εταιρείες, συνειδητοποιούσαμε ότι όλοι συζητούσαν για τις δραστηριότητες. Ελάχιστοι συζητούσαν για τους ανθρώπους. Η συζήτηση περιστρεφόταν γύρω από το αν θα είναι κεραμική ή μαγειρική. Αν ο χώρος είναι αρκετά μεγάλος. Αν υπάρχει διαθέσιμη ημερομηνία.
Και όμως, σχεδόν ποτέ δεν ακούγαμε την ερώτηση που θεωρούσαμε σημαντικότερη.
«Τι θέλετε να αλλάξει όταν αυτή η εμπειρία τελειώσει;»
Ίσως εκεί να βρίσκεται και η μεγαλύτερη διαφορά. Δεν πιστεύουμε ότι υπάρχει μια εμπειρία που ταιριάζει σε όλους. Δεν πιστεύουμε ότι ένα εργαστήριο κεραμικής είναι καλύτερο από μια γευσιγνωσία κρασιού ή ότι η μαγειρική είναι πιο αποτελεσματική από μια εμπειρία ευεξίας. Πιστεύουμε ότι κάθε ομάδα έχει διαφορετικές ανάγκες και ότι η σωστή εμπειρία είναι εκείνη που δημιουργεί τις καλύτερες συνθήκες για τους συγκεκριμένους ανθρώπους, τη συγκεκριμένη στιγμή.
Γι' αυτό κάθε συνεργασία ξεκινά με μια συζήτηση. Όχι για να πουλήσουμε μια δραστηριότητα. Αλλά για να καταλάβουμε την ομάδα. Να ακούσουμε την ιστορία της. Να μάθουμε γιατί αποφάσισε να βρεθεί μαζί. Και μόνο τότε να προτείνουμε ανθρώπους, χώρους και εμπειρίες που πιστεύουμε ότι μπορούν πραγματικά να της ταιριάξουν.
Γιατί μια δημιουργική εμπειρία δεν είναι επιτυχημένη επειδή περιλαμβάνει κεραμική, μαγειρική ή wine tasting. Είναι επιτυχημένη όταν οι σωστοί άνθρωποι ζουν τη σωστή εμπειρία, τη σωστή στιγμή.
Οι περισσότερες εταιρείες δεν χρειάζονται ακόμη ένα team building. Χρειάζονται περισσότερες αφορμές για να δημιουργήσουν σχέσεις που θα συνεχίσουν να υπάρχουν πολύ καιρό αφού τελειώσει η εμπειρία. Και ίσως αυτός να είναι ο πραγματικός λόγος που αξίζει να επενδύσει κανείς σε αυτές. Όχι για δύο όμορφες ώρες. Αλλά για όλα όσα μπορούν να ακολουθήσουν μετά.